road movies

Road movies

Road movies θεωρούνται γενικά οι ταινίες που η πλοκή τους εξελίσσεται κατά την διάρκεια ενός ταξιδιού, ή βασίζονται σε ένα όχημα. Το όνομά τους το οφείλουν στην ομώνυμη ταινία "Road movie" του Josheph Strick. Χαρακτηριστικά παραδείγματα road movies είναι οι ταινίες: "Ο ξέγνοιαστος καβαλάρης", "Θέλμα και Λουίζ", "Παρίσι Τέξας", "Ατίθαση καρδιά" και άλλες.

Στο τελευταίο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Θεσσαλονίκης, βρέθηκαν μαζί ο Βιμ Βέντερς και ο Βάλτερ Σάλες (γνωστός κυρίως από το "Ημερολόγια μοτοσυκλέτας") και ανέπτυξαν έναν διάλογο - σεμινάριο για τα road movies, αποσπάσματα του οποίου ακολουθούν.

Βιμ Βέντερς
Νομίζω πως πρέπει να ξεκινήσουμε από την αρχή. Νομίζω πως είναι καλό, όταν μπεις στο δρόμο, να ξέρεις την αρχή. Από πού ξεκίνησαν όλα; Στην Ελλάδα! Δεν ξέρω από πού ήταν ο Οδυσσέας. Ξέρετε πού γεννήθηκε; Στην Ιθάκη. Ορίστε. Όλα ξεκινούν από την Ελλάδα. Ο Οδυσσέας ήταν ο μεγάλος ταξιδευτής. Ίσως η πρώτη καταγεγραμμένη ιστορία περιπλάνησης στο δρόμο. Ο Όμηρος την τραγούδησε, έτσι; Ήταν αοιδός. Έτσι δεν είναι; Δεν έχει καταγραφεί το τραγούδι αυτό, βέβαια. Τραγούδησε την Οδύσσεια. Δεν είναι εκπληκτικό; Ξεκίνησε με μιούζικαλ. Η περιπλάνηση στο δρόμο.
Όταν εφευρέθηκε η φωτογραφία, οι πρώτοι φωτογράφοι, φυσικά, ήταν αναγκασμένοι να φωτογραφίζουν σε εσωτερικούς χώρους. Έτσι, οι πρώτες φωτογραφίες, όπου κι αν ζούσαν αυτοί οι φωτογράφοι, ήταν σε εσωτερικούς χώρους. Πολύ σύντομα, όμως, συνειδητοποίησαν πως ήταν ένα ταξιδιάρικο μέσο γιατί μπορούσες να δείξεις στους ανθρώπους τον κόσμο. Έτσι, ένα χρόνο αργότερα, όλοι άρχισαν να ταξιδεύουν και η φωτογραφία συνδέθηκε αμέσως με το ταξίδι.
Το ίδιο και με τις ταινίες. Όταν οι αδερφοί Lumiere έκαναν τις πρώτες τους ταινίες, εννοείται πως τις έκαναν σε εσωτερικούς χώρους. Μα μόλις τις έκαναν, συνειδητοποίησαν πως είναι το ιδανικό εργαλείο για να βγεις έξω στον κόσμο, κι ένα χρόνο αργότερα, οι κάμερες βρίσκονταν παντού στον πλανήτη γιατί οι άνθρωποι επιτέλους μπορούσαν να δουν πώς ζουν οι άλλοι άνθρωποι στον υπόλοιπο κόσμο. Και ο κινηματογράφος, λοιπόν, αφότου εφευρέθηκε, άρχισε να ταξιδεύει.
Το ίδιο κι εγώ, όπως ίσως κι εσύ, με το που άρχισα να χρησιμοποιώ πρώτα τη φωτογραφική μηχανή και αργότερα την κάμερα, συνειδητοποίησα πως ήταν ωραία να φωτογραφίζω ή να τραβάω κάτι στο σπίτι, μα ήταν πολύ καλύτερα να βγω έξω στο άγνωστο και να πιάσω στα χέρια μου την κάμερα. Πολύ γρήγορα, το να βρίσκομαι στο δρόμο, να δουλεύω με την κάμερά μου και να λέω μια ιστορία έγιναν ένα και το αυτό και πολύ γρήγορα συνειδητοποίησα πως ήταν το πιο συναρπαστικό πράγμα, το να βρίσκομαι εκεί έξω.

Βάλτερ Σάλες
Να εκμεταλλευτώ αυτά τα δυο λεπτά να πω μια ιστορία; Ο σκηνοθέτης John Boorman πήγε κάποτε στη Βραζιλία κι έμεινε δυο βδομάδες με μια ινδιάνικη φυλή του Αμαζονίου. Κάποια στιγμή ο σαμάνος της φυλής τον ρώτησε τι κάνει. Κι εκείνος του απάντησε: «Ταξιδεύω. Ταξιδεύω με μια κάμερα, και καταγράφω πρόσωπα, τόπους, ταξιδεύω σε τόπους που δεν έχω ξαναδεί, βλέπω πρόσωπα που δεν έχω ξαναδεί… Διαπερνώ τον χώρο και τον χρόνο. Αυτό κάνω». Ο σαμάνος το σκέφτηκε για λίγο και απάντησε: «Α, το ξέρω αυτό το συναίσθημα. Αυτό κάνω κι εγώ όταν είμαι σε τρανς. Έτσι ταξιδεύω». Εμείς δεν μπορούμε να είμαστε σε συνεχή τρανς όπως οι σαμάνοι, εμείς κάνουμε road movies.

Βιμ Βέντερς
Ας δούμε ένα απόσπασμα της ταινίας «Παρίσι, Τέξας».
Ήθελα να σας δείξω αυτό το κομμάτι γιατί έχει ένα διάλογο μεταξύ των δύο αδελφών. Ο ένας που είδατε για τόσο λίγο να φεύγει, ο Travis -και τον λένε Travis γιατί αυτό το όνομα παραπέμπει στη λέξη “traveler” (ταξιδευτής)- περπατά προς τον ορίζοντα κι ο αδερφός του προσπαθεί να τον πιάσει. Και υπάρχει ένας μικρός διάλογος μεταξύ τους - και στα road movies οι μικροί διάλογοι είναι πολύ καλύτεροι από τους μεγάλους - όπου ο μικρός αδερφός τον ρωτάει δείχνοντας τον ορίζοντα: «Γιατί θέλεις να πας εκεί; Τι υπάρχει εκεί έξω;». Κι ο Travis, αντί να του απαντήσει, κοιτάζει απλά τον ορίζοντα και τον δείχνει. Ο ορίζοντας είναι η μόνη απάντηση.
Αυτό που είναι εκεί έξω είναι ο ορίζοντας, και σε ένα road movie πάντα θέλεις να φτάσεις αυτόν τον ορίζοντα, και όποτε τον φτάνεις, έχεις άλλον έναν καινούργιο μπροστά σου. Έτσι, ο ορίζοντας είναι ο σκοπός, είναι ο τόπος που θέλεις να πας και επειδή κινείται, πρέπει να κινείσαι κι εσύ.

Βάλτερ Σάλες
Κοιτάζοντας αυτό το μικρό σενάριο και αυτό το χαρτί εδώ και συνδέοντάς το με το πώς ξεκίνησες τη συζήτηση, μου ήρθε στο μυαλό πως ίσως τα πρώτα road movies βγήκαν από τα ντοκιμαντέρ, όπως «Ο Νανούκ του Βορρά», του Flaherty. Αυτές οι ταινίες πραγματεύονταν την ταυτότητα ή την εθνική ταυτότητα που χτιζόταν.
Αυτά τα πρώτα road movies ονόμαζαν πράγματα που δεν είχαν ονομαστεί παλιά.
Αργότερα, σιγά-σιγά, αυτό άλλαξε και τα road movies έγιναν ταινίες για την ταυτότητα που ταξιδεύει, που μετακινείται ή την ταυτότητα που περνά κρίση. Και στις ταινίες που προσπαθώ να κάνω, προσπαθώ να συνδέσω την κρίση των χαρακτήρων με την κρίση της χώρας. Η ταυτότητα των κρίσεων στους χαρακτήρες έχει κάποια σχέση με την ταυτότητα της χώρας που περνά κρίση και αναρωτιέμαι αν «Στο Πέρασμα του Χρόνου» είχες αυτό το πράγμα στο μυαλό σου, όταν την γύριζες.

Βιμ Βέντερς
Φυσικά. Αυτά τα σύνορα ήταν η μεγαλύτερη κρίση στη Γερμανία. Ήταν χωρισμένη στα δύο και το να περάσεις αυτά τα σύνορα ήταν πιο δύσκολο από το να πας στην Κίνα. Και η απέναντι όχθη του ποταμού ήταν η άλλη πλευρά της σελήνης, δεν ήταν απλά η απέναντι όχθη. Δεν υπήρχε τρόπος να πας εκεί και η μεγαλύτερη ανησυχία μας όταν γυρνούσαμε αυτή την ταινία ήταν πως το αυτοκίνητο μπορεί να παρασυρθεί από το ρεύμα του ποταμού στην απέναντι όχθη. Ευτυχώς, βυθίστηκε σαν πέτρα.
Αυτή η χώρα περνούσε μια μεγάλη κρίση και ο δρόμος ήταν σαν μια μεγάλη πληγή, αυτός ο δρόμος από βορρά προς νότο, που διέσχιζε τη Γερμανία, ήταν η πληγή της Γερμανίας. Κι αυτοί οι δυο τύποι, τελικά, μαθαίνεις πως, κατά ένα παράξενο τρόπο, είναι τρελοί. Και οι δυο έχουν χάσει την θέση τους στην κοινωνία και στο μυαλό τους, και δεν ξέρουν πού ανήκουν. Στην ουσία, και οι δύο περνάνε μια κρίση. Θεωρώ, λοιπόν, ότι έδωσες τον σωστό ορισμό στο road movie.

Βάλτερ Σάλες
Αλλά, ας γυρίσουμε λιγάκι στο θέμα μας: Μας αφορούν ακόμα τα road movies; Τότε μπορούμε ίσως να συνεχίσουμε σε αυτό το θέμα. Αν δεις αυτά που κάνει σήμερα η τηλεόραση, αν την ανοίξεις και δεις, για παράδειγμα, τα ριάλιτι, βλέπεις κάτι που είναι το ακριβώς αντίθετο των road movies, γιατί έχεις την ψευδαίσθηση ότι βλέπεις, ότι βιώνεις πράγματα και αισθήσεις μέσα από τις ζωές των άλλων.
Δηλαδή, δεν ζεις πια μέσα από αυτές τις εμπειρίες αλλά βιώνεις εκείνες τις εμπειρίες από δεύτερο χέρι και ίσως τα road movies είναι το ακριβώς αντίθετο.
Τα road movies είναι να βιώνεις εμπειρίες από πρώτο χέρι και έχουν να κάνουν με μια επείγουσα ανάγκη για νομαδικότητα κι αυτό δεν είναι κάτι που θα σταματήσει τώρα γιατί έχει βαθιές ρίζες στο χρόνο. Συζητήσαμε αυτό το θέμα πριν από ένα χρόνο γιατί σου πήρα συνέντευξη για το ντοκιμαντέρ, και είπες κάτι πολύ ενδιαφέρον. Ίσως οι απαρχές των road movies είναι νομαδικές ρίζες και ίσως οι παραστάσεις στο Λασκό και την Αλταμίρα να είναι οι πρώτες περιγραφές ζωής στο δρόμο. Ίσως αυτές οι παραστάσεις να είναι κιόλας τα πρώτα road movies.

Βιμ Βέντερς
Και γιατί ταξιδεύουν οι άνθρωποι σήμερα τόσο πολύ, ίσως περισσότερο από ποτέ; Όλοι ταξιδεύουν συνέχεια. Όταν εμείς ήμασταν νέοι, το ταξίδι ήταν πολυτέλεια. Θυμάμαι όταν πήγα στην Αμερική, ήμουν ο πρώτος από τους φίλους μου που πήγε. Ήμουν 24 και ήμουν ο πρώτος. Κανείς τους δεν είχε πάει εκεί. Η Αμερική ήταν απλά μια φήμη, ένας μεγάλος μύθος. Σήμερα, όλοι πάνε παντού, έτσι το ταξίδι σήμερα δεν θεωρείται πλέον προνόμιο.
Αλλά η δημιουργία μιας εμπειρίας από πρώτο χέρι είναι προνόμιο, περισσότερο από κάθε άλλη φορά. Οι περισσότεροι άνθρωποι αρέσκονται στις εμπειρίες από δεύτερο, τρίτο ή και τέταρτο χέρι πιο πολύ από την προσωπική εμπειρία. Ακόμα και για τους σημερινούς τουρίστες, το να είσαι στο δρόμο, να είσαι εκτεθειμένος σ’ ένα μέρος που δεν ξέρεις, μερικές φορές είναι ο μόνος τρόπος να θεραπευτείς από αυτές τις μεταχειρισμένες εμπειρίες που όλοι μας βιώνουμε καθημερινά και να βιώσεις πραγματικά κάτι το αληθινό. Θεωρώ ότι πρέπει να κάνεις ταινία το βιβλίο του Κέρουακ, για να επανέλθω σ’ αυτό.

Βάλτερ Σάλες
Γι’ αυτό θεωρώ ότι είναι βαρετό να γυρίζεις παραδοσιακές ταινίες γιατί δεν δημιουργούν ερωτήματα, απλά δίνουν απαντήσεις. Και η απάντηση στην ερώτηση υπάρχει ήδη στο σενάριο και ξέρεις πώς θα τελειώσει. Αλλά αν κάνεις ένα road movie κι έχεις την ψευδαίσθηση ότι ξέρεις το τέλος, δεν βρίσκεσαι στο σωστό χώρο. Στην πραγματικότητα, εσύ πρέπει να βρεις τις απαντήσεις καθώς προχωράς...Το ταξίδι είναι πιο σημαντικό από τον προορισμό, στην πραγματικότητα. Πολύ πιο σημαντικό...